Genel bir soruyla başlayacak olursak; modern psikolojinin ve İslam’ın/Nefs Psikolojisi’nin insan tanımları arasında ne tür farklılıklar mevcut?

Bundan 25 sene önce nefs psikolojisi ile ilgilenmeye başladığımda, “psike” yi esas ve “nefs”i de teferruat/ayrıntı zannediyordum. Ama mevzuda derinleştikçe “psike”nin nefse kıyasla çok ilkel bir kavram olduğunu fark ettim. Meğer biz dürbünü ters tutarak insana bakıyormuşuz. Bakın 200 senedir psikoloji diye bir sözde ilim var ve üzerine milyonlarca sayfa kitap, makale yazıldı. Ama çok basit bir sualin cevabını vermekten hala aciziz, bir psikolog veya psikiyatra, adını taşıdığı “psike” nedir diye sorun, cevabını alamazsınız. Yok, Freud şöyle demiş, Jung kabul etmemiş, aslı şudur demiş… Tıpkı Mesnevi-i Şerifte körlerin fili tanımlaması gibi, biri kulağına dokunuyor “yelken” diyor, diğeri bacağını tutup “sütun” diyor… Peki, ilim olduğunu iddia eden bu kurum nasıl bu hale geldi dersek, cevabı Avrupa medeniyetinin son 300 yılda geçirdiği krizde aramalıyız. Bu mevzuda bütün psikolog ve psikiyatrların okuması elzem olan kitap, H. Ellenberger’in “Die Entdeckung des Unbewussten” olabilir. Yazar kitabında tarihte bir benzeri olmayan bu ilmin, Avrupa da din kurumunun çöküşüne paralel giden bir süreç olarak görüyor. Katolisizm, Protestantizm ve kısmen Yahudilikten sıdkı sıyrılan (bıkan) Avrupa insanının kendi kendini kurtarma çabası. İlâhî vahiy mesajından ve tevhid hakikatinden mahrum kaldığı için, kendi aklına sığınarak, dinin artık sunmadığı rahatlamayı, psikoloji yoluyla bulma ümidi.

Ve Ellenberger’in işaret ettiği gibi bu yeni “dinin” temsilcileri, bir peygamber edasıyla kendi akıllarınca bulduklarını sandıkları “hakikatleri” etraflarında ki izleyicilerine sunuyorlar. 1750 lerde Almanya da başlayan “Aydınlanma Hareketi” (Aufklaerung) aslında kendi aklına taparcasına güvenerek, Yaratıcısı ile kavgalı bir medeniyetin, trajik bir şekilde kendi kendini kurtarma çabaları. Ve netice, insanlık tarihine kıyasla, 200 senelik bir kısa müddet içinde, insan ve dünyanın ifsadı (bozulma, çözülme, “Degeneration / Verderbung”).

Maalesef bu aydınlanma hezeyanı Almanya ile sınırlı kalmaz ve bütün dünyaya yansır, bizde ki uzantısı ise “İttihad ve Terakki” hareketidir. Yani özetlersek, modern psikoloji, kendi dini ile kavgalı Avrupa insanının, tabiri mazur görün, “kullanma kılavuzunu” okumadan insan denen bu muazzam varlığı anlama çabalarıdır. Evet, tahrif edilmiş (bozulmuş) İncil ve Tevrat’lardan insanı anlamak mümkün değildir lakin Kur’an-ı Azimüş-şan her psikiyatr ve psikoloğun ana kitabı, insan üzerine ne iddia ediyorsak artık “delilli” olmalıdır. Bizim delilimiz ise ayât-ı kerimeler, hadis-i şerifler ve bunların şerhi (açıklaması) olan ulema hazeratı tasavvuf büyüklerinin kelam-ı kibarlarıdır. Mesela G.Fechner’den esinlenen Freud efendi insanın aslı kötüdür, kaotiktir diye saçmaladığında, cevabımız, hayır insan “ahseni takvim / en güzel kıvamda” yaratılmıştır deyip Tin Sûre-i celîlesini zikr etmeliyiz.

Şimdi hülasa olarak nefs’in psike’ye göre farklılık (ve fazlalıklarını) sıralayalım…

“Ahseni takvim” yaratılmışlık her insanın taşıdığı dört hakikat ile daha anlaşılır hale gelir…

1. Her insan kabı aldığınca kendisini yaratan Rabb’inin rûhu ile müşerref olmuştur yani hem bu dünyadan ve hem de mahiyetini bilmediğimiz başka bir âlemdendir.
2. Kâinatın bütün kodları, yani Allah’ın güzel isimleri (esma ul husna) insana emanet edilmiştir, 99 ile sınırlı değildir. Bunları bir musikinin nameleri gibi düşünürsek, her insan eğer akordu yapılırsa muhteşem bir senfoni haline tebdil olur (dönüşür). Bu zor işi eda edenlere “Mürşid-i Kâmil” denir.
3. Her insan halifetullah’tır yani dünyada Rabb’ini temsil etme kabiliyeti ve vazifesi ile yaratılmıştır.

• Her insan “Hakikat-i Muhammedi” ailesinin bir ferdidir. Çünkü Fahr-i Kâinat, Habib-i Huda, Şefi-i Ruz-i Ceza Efendimiz Muhammed Mustafa (asv), “ilk yaratılan benim nûrum idi” buyurmuştur (bk. Aclunî, 1/265-266). Her insanda bu hakikatin mevcud olduğunu bilmek, Müslümanlara çok ağır bir mesuliyet getirir, “onlar” pazar yerine bomba atarlarsa biz atamayız, onlar ırkçılık yaparlarsa, biz yapamayız. Tabii ki bu telakki meşru müdafaayı engellememelidir, bir Müslüman elzem olduğunda, aslan gibi kendisini savunmayı da bilmelidir.

Bu dört hakikati zikr ettikten sonra şimdi nefsi yapısal ve dinamik açılardan anlamaya çalışalım. Batı psikolojisinde genel olarak iki yapısal teori vardır, Freud insanı, suyun alt kısmındaki asıl büyük kısmı kötü olan bir buzdağı gibi tanımlar, telakkinin iptidailiğine (ilkelliğine) dikkatinizi istirham ederim. C.G.Jung ise insanı orta kısmı meçhul (das Selbst) bir küreye benzetir ve Freud’a göre, kollektif şuur-dışı, arketip gibi bazı mefhumları (kavramları) ekler ama onun da yapısal teorisi, birazdan göreceğim nefs yapısına göre çok kifayetsizdir (yetersiz). Peki, nefs nedir? Evvel emirde (öncelikle), kendi kendini düzeltme kuvvesine (potansiyeli) sahip, yarı bağımsız, fıtrî, akıllı kanunlar tarafından yönetilen bir yapı ile karşı karşıya olduğumuzu bilmeliyiz. Bu yapıyı çok katlı bir binaya benzetirsek, sonsuz katları olan bir gökdelen gibi düşünebiliriz. Mesela Hz. Mevlânâ (ks), Mesnevi-i Şerifinde, insanı-i kâmili tasvir ederken, “o Senin varlığın belki 900 kattır” buyurur, burada 900 sayısı, kesretten kinayedir (yani çokluğu ifade etmek için sembolik bir rakam olarak zikr edilir). Kuran-ı Kerîm de İnşikak Sûre-i Celîlesi 84/19 da “Le terkebunne tabakan an tabakın / muhakkak siz tabakadan tabakaya yükseleceksiniz (bineceksiniz)” zikr edilir.

Her insanın hayatında Tin Sûresi 95/5 buyurulduğu gibi, “ahsen-i takvim” yaratıldıktan sonra bu yapıda aşağılara doğru bir iniş vardır…”summe radadnahu esfele safilîn / Sonra onu aşağıların aşağısına indirdi”. Bu iniş nefs yapısının giriş katında geçici olarak son bulur, burası hayatın başladığı “nefs-i emmare” mertebesidir. “Nefs-i emmare“ye nefs-i muallak da derler, çünkü burası havada asılı gibi duran, sabit olmayan bir yerdir. Ve hemen yanı başında bir “uçurum” vardır, nitekim “heva” (psikolojik tabiriyle libido, yani aşırı bencil arzular) “haviye” kelimesi ile akrabadır ve “haviye” uçurum demektir. Eğer söz dinlenmez, Rabb’imizin emir ve yasaklarına uyulmazsa, bu uçurumdan, nefsin daha da aşağılarında olan bodrum katlara düşülebilir. Ve burası, “belhum adall / hayvandan da daha aşağı” (A’raf 7/179), “kıradaten hasiîn / aşağılık maymunlar” (Bakara 2/65), “emvâtun gayru ahyâin / hayatı hiç tatmamış ölüler” (Nahl 16/21) vb. menfi vasıflarımızın mekân tuttukları iç cehennemizdir. Psikolojide bunlara gölge denir. Her insan bu iç cehenneminin yanı başında varlığını sürdürür. Ama diyelim ki, buraya düşmedik, “nefs-i emmare” yani binanın giriş katında varlığımızı sürdürüyoruz, peki ne olur orada kalsak. Cevabı Mülk Sûre-i Celîlesi 90/1-2-3-4 buluruz, “la uksimu bi hazel beled / bu bulunduğun yere and olsun” (1); “Ve ente hıllun bi hazel beled / sen bu buraya sürüklendin, indirildin” (2); “Ve validin ve ma veled / Doğurana da, doğurduğuna da andolsun ki” (3); “Lekad halaknel insane fi kebed / Andolsun, biz insanı bu zorluk içinde yarattık” (4). Nefs-i emmare katında niye kalamayacağımız işte bu “kebed” kelimesinde gizlidir, çünkü “kebed” İ.Hakkı Bursevi Hz. lerinin (ks) Rûhu’l Beyan da şerh ettiği gibi, bir şeyin bir kaba konduğunda, artık o şeyin yapısından dolayı o kaba sığmaması ve bundan dolayı da sıkılması demektir. Yani Türkçesi Rabb’imiz bizi öyle yüksek vasıflarla donatmıştır ki, nefs-i emmare bize yetmez, istediğimiz kadar dekore edelim, süsleyelim püsleyelim, bir müddet sonra o varoluş mertebesi bizi ölesiye sıkmaya başlar. Ancak bir üst kata terfi ettiğinde (yükseldiğinde) insan, bir müddetliğine rahatlamaya başlar. Bir müddetliğine, çünkü hadis-i şerifte buyurulduğu gibi…”bir günü bir gününe uyan kayıptadır“. Lakin bu yükselme kesbî değil (insanın sadece kendi çabası ile) vehbîdir (Rabb’imiz inayet buyurursa yükseltir). Çevrimiçi Lightning Roulette oyunu, web sitesine göre, oturma sayısını rekreasyon başına 4 oyuncuya ve diğer tüm slot rekreasyon çeşitleri için üç oyuncuya indirdi. Aynı Surenin 11inci âyet-i kerîmesinde bu yükselmenin zorluğu “akabe” kelime-i tayyibesi ile ifade edilir ve “akabe” dik yokuş demektir. Ve bu dik yokuşu çıkabilmenin şartları Rabb’imiz tarafından dünyaya, insanlığa hizmet olarak açıklanır. Yani alan varoluş tarzından (Haben” zentriertes Dasein) veren varoluş tarzına (Geben zentriertes Dasein) geçmeden yükselme ve huzur yoktur. Peki, yükselirsek ne olur? Usulca iç cennetimize adım atmaya başlarız ve ölü gibi bir hayattan gerçek hayata geçeriz. Bu yükselmenin bize yaşattığı güzel duygulara ise nefs psikolojisinde “hâl” denir. Birkaç misal sunarsak, mesela gün batımında hissettiğimiz huşu, haşyet (Ehrfurcht), bir hayır işi eda ettikten sonra yaşadığımız derin iç huzur (sekîne), devamlı ümit ile geleceğe bakabilmek (reca’), şüphelerden kurtulup kazandığımız derin güven (itminan), bütün varlığa müteveccih (yönelik) muhabbet, merhamet yüzlercesinden bazı örnekler olabilir. Rabbimiz tarafından, söz dinlediğimiz takdirde, bize ihsan edilen bu hâller her türlü psikolojik rahatsızlığa iyi gelir, kronik evham hastasının tevekkül yaşadığında rahatladığı gibi.

Kur’ân-ı Azîmüş-şân’ın belki de en müjdeleyici âyet-i kerîmelerinden birisi Enfal 8/24 dür,

bakın hangi müjdeyi alırız…”Ya eyyuhellezine amenustecibu lillahi ve lir resuli iza deakum lima yuhyikum, va’lemu ennallahe yehulu beynel mer’i ve kalbihi ve ennehu ileyhi tuhşerun / Ey iman edenler! Size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman, Allah’ın ve Resulü’nün çağrısına uyun ve bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer. Yine bilin ki, O’nun huzurunda toplanacaksınız”. Dikkatinizi istirham ederiz, hem “emvâtun gayru ahyâin” yani hayatı hiç tatmamış yarı ölü halinden kurtuluyoruz ve hem de Rabb’imizin teşrifi ile müşerref oluyoruz. Peki, bu durumda artık, depresyon, evham, sıkıntı, takıntı… kalır mı?

Fakat burada bir yanlış anlamaya mahal vermeyelim, tabii ki biz de elzem olduğunda ilaç da kullanıyor, farklı psikoterapi metotları tatbik ediyor lakin uzun vadeli bir düzelme için hayat tarzındaki bu değişimin şart olduğuna işaret ediyoruz.

Tekrar kısa bir özet sunarsak, nefs-i idrak etmenin bizlere kazandırdığı yenilikler…

• Çok mertebeli nefs yapısı / Multischichtige Struktur der Psyche
• Üst ve alt şuur-dışı Kategorileri (iç cehennem ve iç cennetimiz) / Obere und Untere Kategorien des Unbewussten
• Bu yapıda tekâmül, yükselme mecburiyeti / Entwicklungsnotwendigkeit auf höhere Daseinsstufen
• Katlar arası birer basamak gibi anlayabileceğimiz “hâl” ler / Feine, subtile Gefühlsvariationen als Zwischenstufen
• “Kalb”in nefs yapısındaki ehemmiyeti / Die zentrale Bedeutung des Herzens in der Nefsstruktur
• Psikopatolojinin bu yapıya göre yeniden değerlendirilmesi / Eine neue Definition der Psychopathologie bezüglich zur Nefsstruktur

Kalb mevzusuna bu kısa makalede maalesef derinliğine temas edemiyoruz ama çok kısa bir tanımını yaparsak kalb insan ve Rabbi arasındaki rabıta (bağlantı) kapısı gibidir, bilgi işlem merkezi gibi faaliyet gösterir (rasyonel aklın getirileri kalb de hikmet, marifet haline tebdil olur), nûr kaynağıdır, ilhamat, fuyuzât, tuluat, varidat diye adlandırılan ilahi haberler oradan gelir. Bu “kapı” hatalarımız sebebiyle örtüldüğünde veya tıkandığında sıkıntı başlar, bu sıkıntıya “kabz” denir. Kuran-ı Kerim de 168 ayât-ı kerîme kalbi zikr eder.

Modern psikoloji -içinde çok farklı yaklaşımları ve ekolleri barındırsa da- genel anlamda bu alanda mevcut olan insan tasavvuru ve bu tasavvurun üzerine inşa edilen teorik zemin bu disiplinin insana ve insanın sorunlarına yaklaşımını nasıl etkiliyor?

Bilim tarihinin en büyük tenakuzlarından (paradoks) birisi, 200 senedir var olan psikoloji ve psikiyatriye rağmen insanlık nefs sağlığının (rûh sağlığı değil) hep daha kötüye doğru gitmesidir. 1900 lerde, USA verilerine göre % 2 lerde görülen depresyon bugün hususiyetle hanımefendilerde % 40 lara yükselmiştir. Ergenlerde evham, kaygı 1950 lerden 1995 lere kadar % 85 artmıştır, bugün ise durum daha da vahimdir (J.Twenge, Ben Nesli). Peki biz psikiyatr ve psikologlara bu nasıl ilim diye sorsalar ne cevap vereceğiz? Hele hele somatik tıp ile karşılaştırırsak, durumumuzun fecaati daha da meydana çıkar. Nefs yapısını bilmediğimizden dolayı ne bir önleyici hekimliğimiz ne de uzun tesirli bir tedavi sistemimiz var, ilacı verip geçici bir rahatlama sağlıyoruz ama ilaç kesilince eski duruma dönüyoruz.

İstisnalar tabii ki olabilir ama “büyük resim” bu tabloyu gösteriyor.

Bu yaklaşım teorik ve pratik düzlemde ne tür sorunlar doğuruyor?

Bozulan psikolojik dengenin, iş günü kaybı, ilaç ve tedavi masrafları… ile ekonomilere verdiği zarar dünya çapında bakıldığında devasa miktarlar tutar (2011 verilerine göre USA da senede 113 milyar dolar sadece tedavi masrafları). Ama daha da vahimi, en hassas grup olan ergenlerin durumudur, dünyayı nasıl bir nesle teslim edeceğiz?

Her bilim dalı zamana bağlı olarak gelişir, elde edilen her yeni bilgi bir sonraki bilgiye ulaşılmasına olanak sağlar. Özellikle psikoloji biliminin gelişmesinde teorik ve pratik alanların karşılıklı etkileşimleri önemli rol oynar. Bugün sizin de Nefs Psikolojisi kitabınızın ön sözünde bahsettiğiniz gibi, “Bedensel hastalıklara yönelik somatik tıbbın tersine, psikolojik sağlık alanındaki istatistikler ilerlemek yerine dehşet verici bir kötüleşme gösteriyor.” Sizce bu başarısızlığın altında ne tür sebepler yatıyor ve Modern psikolojinin bu başarısızlığın farkında olduğunu ve yeni yaklaşımlar arayışında olduğunu söyleyebilir miyiz?

Makalenin başında bu durumun sebeplerini açıklamaya çalıştık. 2inci sorunuza gelince, maalesef bazı istisnalar dışında modern psikoloji ve psikiyatri bu başarısızlığı umumiyetle inkâr eder. Öncelikle bir bilim dalının, özellikle akademisyenlerinin “biz bir şeyleri temelden yanlış yaptık” demeleri çok zordur, büyük cesaret ister. 2inci sebep ise, paralel bir din haline dönüşmüş materyalist, ampirik, indirgeyici (reduktionist) paradigmanın bütün ilahi olana karşı katı inadıdır. Bakın, aklı apış arasına sıkışmış Freud’un teorileri o akademide kabul görür ama dinden, maneviyattan söz edildiğinde aynı kişiler neredeyse panik yaşarlar. Hele hele Türkiye de bu durum daha da vahimdir, “klüpçülerin” sıkı kontrolü altında olan bu alan, dışardan hiçbir müdahale kabul etmez.

Modern psikolojinin kendi paradigması içerisinden üreteceği cevapların yanı sıra bu paradigmayı reddeden ve teorik düzlemde Modern psikolojiden ayrıştırma gösteren İslami psikoloji ve Nefs psikolojisi gibi bazı yaklaşımlar da dünyada mevcut. Bu alandaki çalışmalar ne durumda? Yeterli teorik düzlem sağlandı mı? Teoriler pratikte karşılıklarını bulabiliyor mu?

Son olarak “Islamic Psychology” adı altında İstanbul’da, Sabahattin Zaim üniversitesinde milletlerarası katılımlı bir toplantı vuku buldu. USA da ve İngiltere de bu mevzuya ciddi bir şekilde yönelen araştırmacılar var. Tasavvuf ile irtibatlı olarak “Sufi Psikolojisi” diye bir cereyan zaten 40 senedir mevcut. Ama yeter mi derseniz, âcizane görüşüme göre hiç yetmez, çünkü modern psikolojinin zaafı sebebiyle önümüzde duran, mesela “sanal bağımlılık” gibi meseleler acil çözüm gerektiriyor. Kalb psikolojisi anlaşılmadan sanal bağımlılığın verdiği zarar anlaşılamaz. Bu mevzuda tecrübelerim beni şöyle bir düşünceye sevk etti, biz ne yaparsak yapalım, psikoloji ilmi çatısı altında bir yere varamayız, hep küçümsenip, ciddiye alınmayacağız. Peki, bu durumda niye artık “psike” yi bir tarafa bırakıp “Nefs İlmi” demeyelim? Niye üniversitelerde yeni enstitüler, fakülteler kurulmasın? İşte galiba bu kökten yapısal değişimin arefesindeyiz.

Bahusus fakir haddim olmayarak, Kur’an-ı Azimüş-şan’ın, bir “Psikolojik Tevil Denemesi” çalışmasına tevessül ettim ve kabım aldığınca yarısına geldim. “Delilli / kanıtlı Psikoloji” veya İlm un Nefs’in ancak ayât-ı kerîmelerin psikolojik manası anlaşıldığında yerine oturacağı kanaatindeyim. Ayrıca “ilim kendi bilmektir” veciz sözünden hareketle bu çalışma içinde olanların, kendilerinin de uygun terapistler tarafından öğrenim analizi ve grup terapisi almalarını tavsiye ederim. Modern psikolojinin bazı olumlu yönlerini kabul etmemizin sakıncası yok.

Biraz daha spesifik sorular soracak olursak… Siz eğitiminizi ve çalışma hayatınızın bir kısmını Avrupa’da tamamladınız. Hasta profilleri incelendiğinde, Avrupa’daki ve Türkiye’deki psikopatolojinin yaygınlığı ve tezahür şekli birbirinden farklılaşıyor mu? Örneğin, Avrupa’da yaşayan göçmen ve göçmen kökenlilerin tutulduğu psikolojik rahatsızlıklar ve yayılımları çoğunluk topluma kıyasla farklılık arz ediyor. Eğer psikopatolojide böyle farklılıklar mevcut ise, bunları nasıl değerlendirmek gerekir?

Umumi manada, depresyon, evham, obsesyon, şizofreni, çift kutuplu mizaç rahatsızlığı gibi ağır patolojilerde İsviçre ve Türkiye arasında fazla bir fark gözetmedim. Bodrum’a gelip yerleştiğimde beni şaşırtan şeylerden birisi de buydu. Alkol bağımlılığı, istatistiklerin gösterdiği gibi, Bodrum’da bile! Avrupa’ya göre daha düşük, İslam “kalkanı” hala korumaya devam ediyor. Göçmenlerin durumu ise, özellikle parçalanmış ailelerin dramı sebebiyle, eskisine göre daha iyi olsa da, yine de vahim. Esas mesele insanın sevgi ihtiyacı ve bu ihtiyaç tatmin olmadığında gösterdiği acı. Çekirdek aile ise bu sevginin yaşandığı ilk kaynak, sonrada büyük aile yani dedeler, nineler, halalar… geliyor. Köyden şehire göç ile insanların yaşadıkları ilk travma, geniş alandan dar alan psikolojisine geçiş ve anne babaların iş sebebiyle yoksunluğu. Buna büyük ailenin de o dar alanda var olamadığını eklersek, çocuklar eskiye oranla sevgisiz büyüyorlar.

Uluslararası psikopatolojiyi etkileyen bir başka tesir ise, belki sizi şaşırtacak, edeb.

Edepsiz toplumlarda küçük patolojiler (kişilik bozuklukları, şiddete temayül, aldatma, kumar, madde ve diğer bağımlılıklar…) daha da artıyor. Bu manada hakkiyle yaşanan İslam (sadece yatıp kalkma, aç kalma değil, hayatın her anında hayat tarzı olarak yaşanan İslam veya Kur’anî tabiri ile “ekimus-salate” hali) bütün insanlık için bir hayat sigortası gibidir.

Avrupa’da yaşayan azınlık Müslümanlar sosyal düzlemde ayrımcılık, ırkçılık, İslam karşıtlığı, yabancı düşmanlığı gibi stresörlerle mücadele etmek zorunda kalabiliyor. Bireyin kendi ile ilişkisinden ziyade birey-birey, birey-toplum ilişkisi göz önünde bulundurulduğunda bazı çıkmazlar mevcut olabiliyor. Bu bağlamda hastalıklı toplumun iyileşmesini beklemek, toplumu terk etmek ve kalıp savaş vermek arasında azınlık gruplar git-geller yaşayabiliyor. Siz bu durumu nasıl değerlendirirsiniz? Toplumun iyileşmesi mümkün mü? İnsanın o toplumda kalıp bu tür kalıplarla yüzleşmesi mantıklı mı?

“Hastalıklı toplum” derken zannederim özellikle batı medeniyetinin günkü halini kast ettiniz. Evet, size katılıyorum batı büyük bir medeniyet krizi yaşıyor. Sebebi ve neticeleri üzerine biraz tefekkür edelim… Makalenin başında söz ettiğimiz gibi bu krizin asıl sebebini Hristiyanlığın çöküşünde aramak lazım. Her dinde hakla batılı ayıran bir ilahi değerler toplamı mevcuddur (İslam da “Furkan), İncilin bozulmuş nüshalarından bile feyz alarak Hristiyanlar, kilisenin bazı büyük hatalarına rağmen bugünlere göre, daha edeple, güzel ahlakla, hayır hasenat yaparak yaşamasını bilmişlerdir. Ama din çökünce doğru ile yanlışı ayırt etmek için batı insanının yönelebileceği ilahi referans silinmiş, yerine “akıl” geçmiştir (aydınlanma hareketi) ve akıl da ilahi bağlantısı kesilince şeytanın en kolay nüfuz edeceği yerdir. Bakın bugün hayat tarzı farkları nedeniyle anlaşamadığımız bir Alman’ın mezardan çıkmış büyük dedesi veya ninesi ile karşılaşsaydık (Urgrossmutter oder -vater) aramızda ne baş örtümüz ne de diğer manevi değerlerimiz konusunda büyük sıkıntı yaşanırdı. Onlar tam tersine torunlarına bakıp, siz nasıl bu hallere geldiniz, derlerdi. “Furkan”ı kaybetmekle batı insanı maalesef dünya tarihinde, bu yaygınlıkta görülmemiş, bir zulüm ve sömürü düzeni kurmuştur. İnsanlık ailemizin bu uzak kuzenleri, 400 senedir dünyayı sömürürler ve biriktirdikleri bu zenginliğin kaynağı alenen hırsızlıktır. Sömürü Afrika örneğinde gördüğümüz gibi, çok uluslu şirketler tarafından hala, çeşitli kamuflajlar altında devam ettirilir. Bu “medeniyet” çöp denen şeyin, çevre kirliliğinin, ekolojik dengenin bozulmasının, kitlesel imha silahlarının (Atom bombası) ve ırkçılığın da mucididir. Sadece İngilizler Hindistan’da 20 inci asırda 29 milyon insanı katl etmişlerdir (Johann Hari, The Independent 2006). Dünya çapındaki genel rakam yine sadece son yüzyıl için 174 ila 223 milyon arasında tahmin edilmektedir.

Fakat “kredi” artık tükenmiş, balo salonlarında insanlar hala güle oynaya dans etseler, kafayı çekseler, bu gemi asla batmaz deseler de, “Titanik” (batı medeniyeti) batmaya başlamıştır. Bir Afrika atasözü “ardında ne olduğunu bilmediğin bir duvarı yıkma” der ve bu duvar (yani ilahi koruma, “Furkan” duvarı) artık yıkıldığı için rezillik de gittikçe artacak gibi görünmektedir. Aile müessesinin çökmesi, sapıklığın her türlüsü, eşcinselliğin bırakın utanılacak bir şey, fazilet haline gelmesi, sübyancılık… Son istatistikler USA da ki eşcinsel ilişki oranlarında büyük bir artış gösterir, 1994 lerde 18 yaş üstü kadın ve erkeklerde % 4,3 olan ilk eşcinsel temas oranı 2016 da kadınlarda 14,2 ve erkeklerde 8,4 e yükselmiştir (General Social Survey; J.Twenge, ). Neticede gözümüzde bazen büyüttüğümüz bu “medeniyet”, bazı filozofların söylediği gibi insanlık tarihinde dünyanın başına gelmiş bir “kaza” dır (Unfall in der Weltgeschichte). Evet onlar da yukarıda izah ettiğimiz insanın 4 hakikatini taşırlar, yani potansiyel olarak “Hazret-i İnsan” dır ama bu kardeşler çok yaramaz ve mağrurdurlar (Stolz und Arrogant). Peki, ikinci sorunuza gelirsek, biz bunların arasında ne yapacağız? Akla iki çözüm geliyor, ya tası tarağı toplayıp ana yurda göç etmek, ya da bunlarla yaşamaya devam etmek. Tabii ki bu arada Türkiye’nin bazı bölgelerinin “rezillikte” Avrupa’yı aratmadığını da söyleyelim. Fakat nispeten sahillerden uzak küçük şehirler de daha hala edepli, gelenek göreneklere saygılı bir hayat sürdürmek mümkün görünüyor. Mesela Kayseri örneğini verebilirim. Eğer kalacaksak, o zaman İslâmî değerlerimize daha fazla sarılmak ve hakiki manada İslâmı yaşamamız lazım. Evet, İslâm “kalkan” ı korur ama hangi İslâm? Kesinlikle asgari tapınma ritüelleri ile yaşanan “kıldım beşi, yedim aşı, yattım aşağı” yaşanan İslâm değil. Cehdimizi (çabalarımızı) arttırıp, bütün insanlık için yegâne örnek olan, Fahr-i Kâinat Efendimiz Muhammed Mustafa’nın (asv) hayat tarzını tahkik edip (araştırıp) hayatımızda uygulamamız lazım. Nafile namazlar (nafile faydalı demektir), oruçlar, olabildiğince sık, ailece eda edilen umre ziyaretleri, sistematik hayır faaliyetleri (gründliche Wohltatsaktivitaeten) şarttır. Bakın İslâm bir tapınma ritüelleri toplamı değil, inceltilmiş bir hayat tarzıdır, hayatın her ânında yaşanır, tuvalete girip çıkarken bile sol ayakla girilir, sağ ayakla çıkılır, bir müslüman abdestsiz gezmemeye gayret etmelidir,  abdest aldıktan sonra abdest duaları okunur, havlu ile kurulanırken de, Kadir Sûre-i zikr edilirse, nûrun alâ nûr olur. Ancak böyle bir çaba içine girersek, bu delirmiş, zıvanadan çıkmış toplumda var olmak mümkün görünüyor.

Batı’da yükselen bu düşünce tarzları bir açıdan aslında yeni değil. 2. Dünya Savaşı sırasında yaşanan kıyımlar ve kayıplar bize bu düşüncelerin yeni olmadığını ve sürekli tekrar edegeldiğini gösteriyor? Irkçılık, ayrımcılık, din düşmanlığı gibi davranışların kolektif bir düşünce tarzı halini alması ve giderek meşrulaşması sizce nasıl bir psikolojinin ürünü?

Aslında bu sorunun cevabını yukarıda verdik ama kısaca yine temas edelim. Irkçılık ve ayırımcılık insanın derinliklerinde yatan aczin, zavallılığın ifadesidir. Psikolojide karşısındakini yetersiz küçük görme, alaya alma duyguları, insanın kendi derdini dışarıya yansıtması demektir. Bakın Cenab-ı Pîr, Sultan ul Aşikin Hazret-i Mevlânâ (ks) ne güzel buyuruyor, “başkasında gördüğün kusurlar senin kusurlarındır”. Demek ki bu ırkçılıkta aşırı gidenler çok zavallı, hasta yardıma muhtaç insanlar, tedaviye gelseler ne güzel olurdu!

Ayrıca Kur’an-ı Azimüş-şan bu meselenin cevabını şöyle veriyor…”inne ekramekum indallâhi etkâkum / Allah katında en üstün olanınız, O’na karşı derin bir sorumluluk şuuruna (takva) sahip olanınızdır” Hucurat 49/13. Hadis-i şerif ise şöyle buyuruyor…”“Allah indinde en şerefliniz takvada en ileri olanınızdır. Arabın Arab olmayan (acem) üzerine bir üstünlüğü yoktur. Arab olmayanın da Arab üzerine bir üstünlüğü yoktur. Beyaz derili olanın siyah derili üzerine bir üstünlüğü yoktur, siyah derili olanın da beyaz derili üzerine bir üstünlüğü yoktur. Üstünlük sadece takvâ iledir” (Ahmed b. Hanbel, bk. el-Müsned).

Yani bu hakikati anlasalar, kabul etseler, bütün bu ırkçı kardeşlerimiz, zavallılıktan kurtulup, Hazret-i İnsanlıklarını tekrardan bulma şerefine nail olacaklardı.

Her ne kadar İslami Psikoloji/Nefs Psikolojisi gibi yeni yaklaşımlar mevcut olsa da Avrupa’da tam anlamıyla pratik alandaki yansımalarını görmek için biraz zamana ihtiyaç duyacağız sanırım. Bu arada özellikle Modern Psikoloji kültürel ve bireysel farklılıkların da tedavi/hastalık sürecinde etkisini kabul etmiş durumda. Özellikle Almanya gibi büyük göç alan ülkelerde Kültürlerarası psikoterapi gibi dine ve kültürel farklılıklara odaklanmış yeni bir psikoterapi alanı ortaya çıktı. Ve terapilerin anadilde gerçekleşmesi için öneriler ve iyileştirme çalışmaları yeterli olmasa da mevcut. Gene Modern psikolojinin içinden gelişen bu yeni terapi imkanlarının Avrupa bağlamında geçici de olsa hastaların iyileşmesine katkıda bulunabileceğini düşünüyor musunuz? Yoksa kökten değişim hemen ve şimdi şart mı?

Bakın yukarıda arz etmeye çalıştığım gibi insanın nefs ülkesinin haritasını veya nefs binasının planını bilmeden “psi-koloji” olmaz. Tabii ki “etno-psikoloji / psikoterapi” gibi arayışlara müspet bakarız, demek ki biraz ilerleme var. Mesleğini gayret, samimiyet, muhabbet, tevazu, edeb… ile eda eden bir terapist de, geçici olarak acının dinmesine vesile olabilir. Ama “psike” artık yetmiyor, burada hiç bir şüphe yok, 200 senedir devam eden bu şaşılığın artık sona ermesi lazım, çünkü kaybedecek zamanımız kalmadı.

Önümüzde “sanal bağımlılık” gibi acilen çare üretmemiz gereken devasa problemler var. Bahusus bu mevzuda J.Twenge’nin son kitabı “İnternet Nesli” ni hararetle tavsiye ederim, her ebeveynin okuması elzem olan bir kitab.

Efendim âyet-i kerîmede “la taknetu min rahmetillah / Allah’tan ümidinizi kesmeyin” (Zümer 39/53) buyuruluyor, demek ki Rabb’imiz en zor anlarımızda bile bizimle, ümidimiz kayb etmeden mücadeleye devam edeceğiz inşaalah.

İnayet-i Rabb’ul Âlemin, şefaat ve hatta aşk-ı Resulullah üzerimize sayeban ola, himmet-i Evliyaullah daim, demler sefalar ziyade ola.

Muhabbetle,

Keşkül dergisi 33. sayı

İnsanlık son yüz senede büyük değişimler geçirdi. Teknoloji ile hayat kolaylaşırken genel psikoloji veya ‘nefs sağlığı’, anlamlı bir hızla kötüleşti. 1900’lü yılların başlarında ABD vatandaşlarının %1-2’si bir depresyon geçirirken, bugün bu oran %40’a dayandı. Gençlik ve özellikle ergenler kaygı içinde boğuluyorlar, son otuz senede ülkemizde ergenlerde kaygı (vesvese, evham, kuruntu) artış oranları, %88.9.¹ İnternet bağımlılığı ve genel mânâda sanal bağımlılık had safhada, beraberinde bir dizi psiko-somatik ve psikolojik rahatsızlık getiriyor. Var olan psikoloji ve psikiyatri artık çoktan yetmiyor. Ayrıca Freud’un psiko-analiz teorisi, maalesef bir grup tarafından kendi grup menfaatleri istikametinde, baba merkezli otoriter aile yapısını yıkmak için de kullanılıyor.²

Evet, Batı kaynaklı psikoloji denen bu bilim artık yetmiyor. Çünkü bu sözde bilim kendi dîni ile kavgalı olan Batı medeniyetinin spekülatif temelleri üstüne kurulmuş. Kendi aklına tapan madde-perest paradigma, büyük bir inatla ilâhî olan her şeye karşı cephe alarak insan yaradılışı, yaşayışı ve tekâmülü ile alâkalı tüm ilâhî değerleri yok farz ediyor. Bütün bu sebeplerle artık yeni bir psikoloji okulunun inşa edilmesi elzem görünüyor. Spekülatif zanlar yerine, Kur’ân-ı Kerîm ve ehâdis-i şerîfeden hareket ederek, ‘nass’lara dayanarak insanın nefs yapısını ve bu yapıda hüküm süren ilâhî kanunları anlamalıyız. Bâhusûs ‘psike’ yerine de ‘nefs’ dememiz daha doğru olur çünkü ‘psike’ nefs mefhumunun zenginliğini ihtiva etmez.

Hemen bir örnek verelim ve çalışmamıza Beled sûresinin psikolojik zâviyeden tefsîr denemesi ile başlayalım. Sûrenin 4. âyet-i kerîmesinde zikredilen ‘kebed’ kelime-i tayyibesinin (“Lekad haleknal insâne fî kebed- Biz insanı ‘kebed’ içinde yarattık.”)semantik analizini yapalım (İlmü’l-meânî).

Muhtelif tefsîrlere baktığımızda, ‘sıkıntı, zorluk, meşakkat, çile, acı’ gibi yorumlar görüyoruz. Ama Rûhu’l-Beyân tefsîrinde İsmâil Hakkı Bursevî Hazretleri, ‘kebed’i açıklarken herhangi bir nesne, dar bir kaba sıkıştırıldığında nasıl kendisini basınç altında hissederse, ‘kebed’ halinin de insanı öyle kuşattığına işaret ediyor. Yani ‘kabına sığmayan insan’ tasvir ediliyor. Rağıp el-Isfahânî ise Müfredat’ta k-b-d mastarı için ‘gök kubbenin ortası, merkezî konum’ mânâsının yanı sıra, ‘dar geçidi geçmeden ve yurduna varmadan’ insan için kurtuluş yok yorumunu ekliyor.³ Bu açıklamalardan hareket ederek ‘kebed’i psikolojik açıdan tefsîr edersek, insanın indirildiği temel merkezî varoluş konumunda (nefs-i emmâre), sanki kabına sığmayan bir varlık olarak yaşadığını görüyoruz. Acılarımız, bunalım ve arayışlarımızın esas sebebi bu yapı. Nitekim aynı sûrenin 11. âyet-i kerîmesinde ‘akabe’ kelime-i tayyibesini buluyoruz. (“Fe laktehamel akabeh- Fakat o sarp yokuşa göğüs veremedi.”) Mânâsı ise ‘dağlardaki sarp yol, yokuş’. Beled sûresinin 4 ve 11. âyet-i kerîmelerini beraberce yorumlarsak idrak ediyoruz ki, fıtrî yapımız sebebiyle kendimizi hayatın başında dar bir varoluş alanında bulsak bile, çıkış, kurtuluş ümidi hep var. Yeter ki o ‘sarp yokuşu’ (akabe) tırmanmaya niyet edelim. Sonraki âyet-i kerîmeler ise o sarp yokuşu aşmanın yollarını gösteriyor (zordaki insanlara yardım eli uzatmak, kendisi ihtiyaç halindeyken bile başkasını doyurmak, yetimi, yoksulu görüp gözetmek). Ancak bu artı çaba içerisine girdiğimizde daha geniş, ferah, aydınlık, özgür bir varoluş mertebesine ulaşıyoruz.

Bakın, Beled sûresi bize psikolojik açılardan neleri açıkladı? Nefs mertebeleri, bu mertebelerde yükselme zorunluluğu ve yükselmenin şart ve îcâbları. Bütün bu anlatılanlar Batı psikolojisine yabancıdır. Nefs-i emmâreyi, nefsin ilk mertebesini; insanın yegâne varoluş imkânı sanırlar. Ve yine o psikolojiye göre insanın diğer kutbu ise, varoluşun alt karanlık katmanlarıdır (Tîn sûresi, ‘esfel-i sâfilîn’) yani Freud’un bilinç dışı. Ve daha da vahimi bu telakkiye göre insan aslında kötü, kaotik, sapık bir varlıktır. Hazret-i insan kuvvesi, ‘ahsen-i takvîm’ yaratılmışlık (Tîn sûresi, 4), halîfetullah olma şerefi (Bakara sûresi, 30), rûhundan üflenmiş olmak (Secde sûresi, 9), İslâm fıtratı üzere yaratılmışlık (Rum sûresi 30) gibi hakîkatler uzaktan yakından bilinmez. Bilinmez ve bugünkü trajik insan manzaraları meydana çıkar.

Evet, Ümmü’l-Kitâb (Kur’ân-ı Kerîm)’a müracaat etmeden insan anlaşılamaz, nefs bilinmeden de Rabb bilinemez. Yeni psikoloji veya nefs psikolojisi diye tanımladığımız bu kadîm psikolojinin diğer dayanağı ise ehâdis-i şerîfedir. Efendimiz (s.a.s.)’in, sünnet-i seniyyeleri, hayat-ı tayyibeleri, güzel ahlâkı, edebi, her konuda inceliği, letâfeti, nezâketi, basîreti, ferâseti bilinmeden, araştırılmadan da psikoloji olmaz.

Ve Sultanımız Efendimiz Hz. Mevlânâ (k.s.) gibi evliyâullah hazerâtı ne söylemişse aslında âyet ve hadîs tercümeleridir.

Nefs Psikolojisi ve Mesnevî-i Şerîf

Şimdi Mesnevî-i şerîf’ten haddimiz olmayarak da olsa, ilham almaya gayret ederek ‘nefs’ diye adlandırılan bu ‘bina’nın yapısına bakalım.

Evvel-emirde iki kutuplu bir yapı ile karşılaşıyoruz. Keyfiyet zâviyesinden bakarsak, yukarıda belirttiğimiz gibi, insan ‘ahsen-i takvîm’, en güzel şekilde yaratılmışlık ve ‘esfel-i sâfilîn’, aşağıların aşağısında da var olma yetkisine sahip bir varlık (Tîn sûresi 4-5). Burada zikredilen ‘takvîm’ kelime-i tayyibesi, herhangi bir şeyi olması gereken en uygun biçime ve kıvama getirmek, demektir.⁴ Ama dikkatinizi çekerim, Tîn sûresinin 4. âyet-i kerîmesi “Lekad haleknel insâne fî ahseni takvîm- Biz insanı en güzel biçimde yarattık.” buyururken, yani asla işaret ederken; “Sümme radednâhu esfele safilîn- Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik.” a’raz olarak zikredilmiş. Yani potansiyel, kuvve olarak insanın en güzel şekilde yaratılmışlık hali veya varoluş konumu, ne yaparsa yapsın, hangi patolojiyi gösterirse göstersin hep derûnunda mevcûd. Şimdi Cenâb-ı Pîr Hz. Mevlânâ’nın, zât-ı âlîleri önünde secdeye varan Hıristiyan papazın önünde defalarca secdeye varmasını ve sohbetlerine bizi almıyorlar diye içleri yanan hayat kadınlarını teselli etmek için Konya genelevini ziyaretini anlıyoruz.⁵ O halde insan her şeyin en güzelidir ve insandan daha güzel bir şey yoktur ve hatta daha da ötesi, Allah (c.c.) bile insana, insandan tecellî eder. Biz psikiyatr ve psikologlar için, bu varoluş tavrının psikoterapide hangi boyutları açabileceğini takdirlerinize bırakıyorum.

Bu iki kutuplu yapının en aşağısı ile en üstü arasında mertebeler olduğunu ise yine Kur’ân-ı Azîmü’ş-şan’dan öğreniyoruz, İnşikak sûresi (84/19) âyet-i kerîmesinde, “Le terkebunne tabakan an tabakın- Sizler binip binip tabakadan tabakaya (halden hale) geçeceksiniz.” (Elmalılı Hamdi Yazır Tefsîri) zikrediliyor. Çağımızın maalesef elzem kıldığı gibi, ağdalı bir dille ifade edersek, insan değişik varoluş mertebeleri yaşamak üzere yaratılmış bir varlık. Ama sadece merâtibe (mertebelere) işaret edilmiyor, bir de adları zikrediliyor, nefs-i emmâreden başlayarak nefs-i safiyyeye kadar yedi ana mertebenin mevcudâtı bildiriliyor (Nefs-i safiyye bu ad altında geçmez ama ehline malûmdur.). Ve bu ‘katlar’ arasında hal diye kabaca tanımlayabileceğimiz ara katlar da var. Sultanımız Hz. Mevlânâ’mız bu hakîkati bizlere şu veciz sözlerle anlatıyor:

“Azîz dost! Sen, tek bir kişi değilsin. Sen, bir âlemsin! Sen derin ve çok büyük denizsin. Ey insan-ı kâmil! O senin muazzam varlığın, belki dokuz yüz kattır; dibi, kıyısı olmayan denizdir.”⁶

Bu temel iki kutuplu nefs yapısının bir diğer özelliği ise, şuurumuzun, yani her insanın yaşadığı günlük sıradan şuurun, şuur dışına göre engin bir okyanustaki bir ada mesabesinde olması. Adanın kayalıklarından aşağılara baktığımızda önce berrak olan ama gittikçe karanlıklaşan bir deniz görüyoruz. Nûr sûresinin 40. âyet-i kerîmesi bu denizi şöyle anlatıyor:

“Yahut (onların yapıp ettikleri) engin bir denizin kopkoyu karanlıkları gibidir; (öyle bir deniz ki) üst üste kopan dalgalar ve tepedeki (kara) bulutlar o karanlığı daha da arttırıyor: kat kat, üst üste karanlıklar..! (Öyle ki) insan, çıkarıp (baksa), neredeyse kendi elini dahi göremez; öyle ya, Allah’ın aydınlatmadığı kimse için ışık (bulma umudu) yoktur.”⁷

Evet, işte Batı psikolojisinin tanımlamaya çalıştığı, bilinç dışı veya nefs psikolojisine göre alt bilinç dışı böyle bir âlem (‘alt’, çünkü ileride göreceğimiz gibi ‘üst’ü de var).

“Bir kuyuya düştü ki, dibi yoktur ve bu durum onun günâhıdır, cebir ve cevr yoktur (Cehennem… Cihnâm gâyet derin kuyu…)”⁸

“Ateşe mensûb olana, ‘Git İblis ol, yedinci kat yerin altında telbîs ile ol!’ dedi.”⁹

Ahmed Avni Konuk Hazretleri (rh.a.) Mesnevî şerhinde, yedi kat gökleri, vücûd-ı hakîkînin yedi mertebeye tenezzülü (tecellîsi, belirginleşmesi. Bu mertebeler Ahadiyyet-Vahdet-Vâhidiyyet-Rûh-Misâl-Şehâ-det ve İnsan) olarak açıklar. İblis ise yedinci mertebe-i tenezzül olan vücûd-ı beşer arzının altında telbîs (kötü bir şeyi iyi gibi göstermek) ve idlâl (dalâlet, yoldan saptırma) ile meşguldür. Burada zikredilen ‘beşerin arzının altı’ işte bu ‘esfel-i sâfilîn’ alanıdır (alt şuur dışı). Cenâb-ı Pîr burasını bir savaş alanı gibi de tasvir eder. Derûnumuzda hüküm süren bu dâimî savaşta nefsler ile akıllar çarpışır durur, böyleyken insan yarı insan yarı hayvan olarak ömür sürer.¹⁰

Bu alt âlemin kendine has zamanı, mekânı ve hatta farklı bir ‘ışığı’ vardır ve bu ışık nefsin üst mertebelerinde hüküm süren ‘nûr’a zıt bir yapıdadır.¹¹

Nitekim yine Nûr sûresinin 35. âyet-i kerîmesinde “Allah göklerin ve yerlerin nûrudur.” cümle-i tayyibesi ile başlayan âyet-i kerîme işte insanın bu ikinci veya ‘üst’ kutbuna işaret eder. Veya yukarıda verdiğimiz ‘ada’ mecâzı ile ifade edersek, bu şuur adasında varlığını sürdüren insan, eğer başını kaldırıp göklere bakma iradesini gösterirse, muhteşem bir başka âlem ile karşılaşacaktır, nefs psikolojisi bu âlemi üst şuur-dışı diye adlandırır. Tasavvuftaki karşılığı âlem-i misâl veya âlem-i hayâldir. Mesnevî-i şerîf’te, Cenâb-ı Pîr Mevlânâ (k.s.), Hakîm Senâî Hazretleri’nin aşağıdaki şu beytini;

“Cân vilâyetinde gökler vardır ki, cihânın göğüne iş buyurucudur. Ruh yolunda aşağılar ve yukarılar vardır; yüksek dağlar ve denizler vardır.”¹²

“Gaybın bir başka bulutu ve bir suyu vardır, başka bir göğü ve güneşi vardır.”

yukarıdaki 2065 numaraları beytinde tasdik etmiştir.

Bir başka beytinde ise o âlemi şöyle tasvir eder:

“Ve rahim gibi olan bu cihândan hârice gidesin, zeminden geniş olan arsada olursun. Allah’ın (c.c.) arzı geniştir, demiş oldukları o yeri, enbiyânın gitmiş oldukları bir arsa bil. Geniş arsadan gönüldâr olma, ten nahlinin (nârin vücudlu dilber) dalı orada kurumaz.”¹³

İlginçtir, Batı psikolojisi bu üst âlemi, insanın bu aslî boyutunu da, laboratuvarında ispatlayamadığı için inkâr eder (C. G. Jung’un ‘kollektif şuur-dışı’ kavramı ‘âlem-i misâl’e tekabül etmez.).

Şuur dışının iki kutuplu bir yapıda olduğunu gördük; insan kâh o karanlık denizin dalgaları arasında bocalar durur, ‘vesvâs’ın (vesvese veren) kandırmaları ile hırsına, şehvetine, gururuna, kibrine, öfkesine yenik düşüp varoluşunu karartır, kâh Rahman’ın sözünü dinlediği için cân vilâyetinin sahralarında dolaşır.

Peki ‘cân’ nedir veya neyi temsil eder? Yine Sultanımıza iltica edelim ve Kur’ân’ın bendesi, Hz. Muhammed Mustafa (s.a.s.)’nın yolunun tozu olduğunu bize müjdeleyen Hazret-i Mevlânâ’mızın fem-i mübâreklerinden zikredilen bir hadîs-i şerîf vâsıtasıyla ‘cân’ı öğrenelim:

“Ümmetimden bazıları benim hem gevherim, hem himmetimdir. Muhakkak ki onların cânı beni o nûrdan görür ki, ben dahi onları onunla görürüm.”¹⁴

Evvel-emirde insanın bu muhteşem potansiyelinin Rabbine en yakın olduğu varoluş mertebesi olduğunu da öğreniyoruz. Ahmed Avni Konuk Hazretleri’nin şerhinde, Mesnevî’nin ilk 18 beytinin yedincisi zikredilirken;

“Benim sırrım nâlemden uzak değildir fakat gözün ve kulağın o nûru yoktur.”¹⁵

beytinin açıklamasında A. Avni Konuk Hazretleri, Mesnevî-i şerîf’ten şu beyti de zikrediyor:

“Nâsın (insanın) Rabbinin nâsın cânına, keyfiyetsiz ve kıyassız bir ittisâli vardır.”¹⁶

Fakat Rabbü’l-Âlemîn’e bu denli yakın olduğumuz bu boyutumuzu, sıradan hislerimizle idrak etmek mümkün değildir.

“Ten cândan, cân da tenden örtülmüş değildir fakat bir kimseye cânı görmeye izin yoktur.”¹⁷

Edilememesinin bir sebebi ise, bu insânî kuvvenin zaman ve mekân ötesi olmasıdır.

“Eğer sen kendi zâtına ön ve arka zannı tutarsan, cisme bağlanmışsın ve cândan mahrumsun. Alt ve üst, ön ve arka tenin sıfatıdır; cihetsizlik rûşen (aydınlık) olan cânın zâtıdır. Şâhın nûr-ı pâkinden nazarı aç; tâ ki kısa bakışlı gibi zannetmeyesin (yani kendine nûr-ı Hak ile nazar et…)”¹⁸

“Hem o saat içinde, ‘cân’ sâatden kurtuldu zirâ ki saat delikanlıyı ihtiyar yapar.”¹⁹

İnsanın tevhîdden (mutlak ilâhî birlik) kopup dünyaya nüzûlünden (indirilmesinden) sonra temel arzusu, hep o düalizm ötesi birlik âlemine geri dönmektir. Zaten Mesnevî-i şerîf’in ilk 18 beyti bu hakîkati ifade eder (“Her kimse ki kendi aslından uzak kaldı, tekrar kendi vaslının zamanını ister.” 4. beyit). Aşağıdaki satırlarda ise bu ikilemler ötesi tevhîd alanının bizden pek uzak olmadığının müjdesini alıyoruz.

“Vaktaki vücûd o cân âlemine doğar, o hâlde beyaz ve kara ihtilafı kalmaz.”²⁰

Ve biz psikiyatr ve psikologları ilgilendiren depresyon ve evham rahatsızlıkları ‘cân’a vâsıl olabilirsek…

“Cân aklın bağlanmış elini açtı, bağlanmış işleri de tertib etti…”

(A. A. Konuk Hazretleri’nin îzâhı: Evhâm ve hayâlât ile bağlanmış olan aklın yed-i kudretini, halîfe-i ilâhî olan rûh-i sultânî açarsa, his gözünden kapalı ve mestûr kalmış olan işlere dahi nizam verir.)²¹

Ve muhterem hanımefendileri mesrûr edecek son bir cân hakîkati ile şimdilik cânımıza veda edelim.

“Bu ‘Hümeyra’ lafz-ı te’nîsdir ve cân da. Bu Araplar ona te’nîs nâmını koyarlar.”

(A. A. Konuk Hazretleri bu beytin açıklamasında, “Bu (Hümeyra) kelimesi lafız ve na’t îtibâriyle müennestir ve cân dahi müennes.” buyuruyor.).²²

Bâhusûs derûnumuzda hüküm süren celâl/cemâl isimleri dengesini idrak edebilmek, psikolojiye yeni boyutlar kazandırır. (Bu mevzûa ilgi duyanların C. G. Jung’un ‘animus’, ‘anima’ mefhumlarını ve Sachihiko Murata’nın “The Tao of Islam” makalesini okumalarını acizâne tavsiye ederiz.)

Nefs psikolojisinin Batı psikolojisine kazandırdıkları konusunda buraya kadar bu yapının topoğrafyasını açıklayacak bazı husûsâtı zât-ı âlilerinize sunmaya gayret ettik. Şimdi ise kısaca bu çok mertebeli yapının iç dinamiğini özetleyelim.

Nefs Yapısının İç Dinamiği

Birinci mertebe nefs-i emmâredir, Yûsuf sûresinin 53. âyet-i kerîmesinde zikredilir. Bu makam insanın alt âlemi ile üst âlemi arasında bir ara konumdur.

Peygamber Efendimiz (s.a.s.) şöyle buyurmuşlardır:

“Senin düşmanlarının en düşmanı, en şiddetlisi iki tarafın arasında bulunan nefstir.”²³

Ve nefs-i emmâre katının iki hali, temel varoluş kaygısı ‘havf’ ve temel varoluş ümidi ‘recâ’dır (Secde sûresi, 16). Havf ve recâ bir ikili-birlik teşkil eder, kuşun iki kanadı gibidir. ‘Recâ’ umumiyetle ümit diye çevrilir ama r-c-a mastarına baktığımızda esas mânâsı, başlangıç noktasına, tevhîd âlemine, yani Sultanımız Hazret-i Mevlânâ’nın mecâzı ile, ‘kamış’ın kesildiği kamışlığa geri dönme beklentisini ifade eder.

Hayatın o karanlık gecesinde, zâhirî olarak dünyaya yönelik görünse bile, insanın her iştiyâkı (hasret, özlem), aslında aslî vatanına, o düalizm ötesi tevhîd âlemine dönebilme şuur-dışı ümidini taşır. Mal, mülk, makam, mevki’ hepsi vesiledir. Vesiledir çünkü çabuk bıkarız. Fakat tefsîr burada bitmez, recâ muhteşem bir mânâ daha taşır; Hadîd sûresinin 13. âyet-i kerîmesi, ‘geri dönüp arkamıza baktığımızda’ ne bulacağımızı da bize müjdeler. Âyet-i kerîmede zikredilen, “Erci’û verâe-kum (arkanıza dönün) feltemisû nûren (ve nuru arayın)”, geri dönüp, hemen ‘arkamızdaki’ nura ulaşmak demektir.²⁴

Demek oluyor ki, düştüğümüz varoluş mertebesi ne olursa olsun, bu ‘nur’ hep bizimle beraberdir. Tarık sûresindende de aynı müjdeyi alırız, o ‘gece vakti gelen yıldız’, aslında uzun hayat gecesinde bizleri hiç yapayalnız bırakmayan, merhameti gazabını aşmış, Rabbu’l-Âlemîn’in tecellî-i rahmânîsidir.

Kendisini terk edilmiş, yalnız, çaresiz hisseden çağımızın depresif, evhamlı insanı için ne büyük bir müjde… Sadece geriye dönüp, ardına bakması gerekiyor. (Tövbe de, kök mânâ olarak ‘dönmek’ demektir.)

Bir sonraki varoluş mertebesi ise nefs-i levvâmedir (Kıyamet sûresi, 2. âyet). Bu mertebede artık insan hayat sahnesinde olup bitenleri, sanki başka bir varoluş konumundan, hayat oyununun ‘balkon’undan izlemeye başlar. Nefs-i emmâre mertebesinde pek belirgin olmayan vicdan ve akl-ı selîm gibi latîf hasseler taayyün eder (belirginleşir). Rağıb el-Isfahânî Hazretleri Müfredat’ında bize vicdan kelimesi için çok ehemmiyetli bir açıklamada bulunur. V-c-d mastarından gelen vicdan, insanın artık sadece aklı ile değil, kalbi ile de görmeye başladığını müjdeler.²⁵ Hazret, ‘vecedtuha’ (Onu buldum.) kelime-i tayyibesini ‘gözle ve kalple’ görme olarak tefsîr eder. Yani İ. Hakkı Bursevî Hazretleri’nin, Rûhu’l-Beyân’ında açıkladığı gibi, nefs-i emmâre mertebesinde hüküm süren temayüller (eğilimler), meyl-i tabiî (şehvet) ve meyl-i nefsânî (heva heves) usulca meyl-i kalbî haline dönüşür. Ve kalb ise ‘aşk’ın tahtıdır.

Nefs-i levvâmeden itibaren ise, alt katların, esfel-i sâfilîn’in gürültüsü azalmaya başlar ve kalb artık ilhamât-ı Rabbânî’ye duyarlı hâle gelir. Haddimizi aştığı için buradan sonra gelen yüksek makamların (nefs-i mutmainne, râziyye, marziyye, safiyye) îzâhına girmiyoruz. Sadece makam ve hal arasındaki şu farkı bilmemiz gerekir. Makam, seyr u sülûk maârif sistemi çerçevesinde, bir mürşid-i kâmilin nezaretinde, nefs mertebelerinde yükselmek ve bir kata vardıktan sonra artık orada sabit kalabilmeyi ifade eder. Kabı aldığınca ‘yolcu’ yeni makamlar kazanır. Hal ise, herhangi bir makamın latîf (inceltilmiş) duyu ve duygularını, geçici bir süre için tadabilmek demektir. Bu tadış Rabbü’l-âlemîn tarafından, O’nun rızasını kazanacak davranışlarda bulunduğumuzda bizlere bahşedilmiş bir müjde veya cesaretlendirme gibidir. İnancımız, dinimiz ne olursa olsun, alırlar bizi, ‘bir yerlere’ götürürler ve hayatın en zor anlarında ümit, güven, huşû, hayret, hayranlık, derin merhamet, aşk ve daha yüzlerce değişik haller yaşayabiliriz. Fakat bizi psikoloji veya nefs ilmi açısından esas ilgilendiren, bu çok boyutlu nefs yapısında genel mânâda urûc (yükselme), duraklama ve nüzûlün (iniş) nefs sağlığı (psiko-hijyen) ve psikolojik patoloji (hastalık) zâviyelerinden ne ifade ettiğidir. Özetlersek…

Evham (kaygı): Aynı kata mahkum kalma er geç evham ile neticelenir. Zâhirî olarak baktığımızda, insan refah içinde yaşarken bile, nereden geldiğini bilmediği bir bunalımın içine girer. Bu sebeple çağımız bazılarınca ‘Kaygı Çağı’ diye adlandırılır. Bu umûmî evham hali insanı çıkış arayışlarına yönlendirir ve insan bulunduğu mertebede bütün kapıları zorlamaya başlar (madde/mânâ tüm varoluş imkânları). Ama bizi yükseltmeyen bütün bu arayışlar netice vermez, bir üst varoluş mertebesine ulaşmadan huzur gelmez.

Bağımlılık: Bütün bağımlılıklar (madde, davranış, sanal) aslında kurtuluş çabalarıdır. Sanki insan defalarca, bilerek çıkmaz sokağa girer ve çıkamadıkça da ölesiye sıkılır. Bu çıkışın adı ise ‘felâh’tır, yarıp geçme mânâsına gelir. Bâhusûs ergenlerde müşâhede ettiğimiz televizyon, bilgisayar ve cep telefonu bağımlılığı bu arayışın günümüzde en belirgin tezâhürüdür. Sanallık kalbi öldürür.

Depresyon: Sıkıntı, evham, bağımlılık birikim yaptığında, kişinin aslî yapısına, fıtratına göre depresyona da dönüşebilir. Esef, keder, gam halleri müzminleşir; insanlar ilaçlara bağımlı hale gelirler. Daha da ötesi, eğer çıkış (felâh) ümidi tamamen yitirilirse intiharlar artar.

Merâtib-i nefsânîde tekâmülün tıkanmasını bu üç misalle kısaca ifade ettik. Son olarak güzel ahlâk ve edebin nefs katlarında tekâmül için olmazsa olmaz ehemmiyetine bir defa daha işaret edelim. Güzel ahlâk sadece ilâhî bir buyruk, mükellefiyet değil, daha hür bir varoluşa yükselebilme açısından zarûrettir. Nefs yapısı ve dinamiğini idrak edebilmek bize bu görüşü de kazandırır. Ahlâksız psikoloji ve psikoterapi olmaz, olursa insana faydadan çok zarar veririz. Bu sebeple güzel ahlâk ve edeble yaşamayı teşvik, biz nefs sağlığı profesyonellerinin psikoterapi esnaında temel düsturu olmalıdır.

Aşk olsun.

1. Murat Kahraman, Mustafa Merter, Erkan Kalem, “İstanbul’da 15-20 Yaş Arası Gençlerde Öfke, Kaygı, Narsisizm ve Benlik Saygısı”, Yayımlanmamış Araştırma Çalışması, 2010.

2. Kevin McDonald, The Culture of Critique, 1^st Books Library, 2002.

3. Rağıb el-Isfahânî, Müfredat: Kur’an Istılahları Sözlüğü, Çıra Yay., 2006, c.2, s.430.

4. İsmail H. Bursevî, Rûhu’l-Beyân Tefsîri, Damla Yayınları, c.10, s.95.

5. Ahmed Eflâkî, Âriflerin Menkıbeleri, MEB Yay., 1995, c.1, s.573; c.2, s.127.

6. Hazret-i Mevlânâ, Mesnevî-i Şerîf, Şefik Can Şerhi, Ötüken Yay., s.94, b.1302.

7. Kur’ân-ı Kerîm, Nûr sûresi, âyet 40, M. Esed Meali, İşaret Yay., 1980.

8. Hazret-i Mevlânâ, Mesnevî-i Şerîf, Ahmed Avni Konuk Şerhi, Kitabevi Yay., 2006, c.2 (Mesnevî, c.1), s.515, b.3860.

9. a.g.e, c.5 (Mesnevî, c.3), s.453, b.1611.

10. Mesnevî-i Şerîf, c.4, s.495, b.1527-1532.

11. Mesnevî-i Şerîf, Ahmed Avni Konuk Şerhi, c.8 (Mesnevî, c.4), s.267, b.2696.

12. a.g.e., c.2 (Mesnevî, c.2), s.49, b.2065.

13. a.g.e., c.2 (Mesnevî, c.1), s.354, b.3222-23-24.

14. a.g.e., c.2 (Mesnevî, c.1), s.427, b.3503-4.

15. a.g.e., c.1, b.7.

16. Mesnevî-i Şerîf, c.4, b.760.

17. Mesnevî-i Şerîf, Ahmed Avni Konuk Şerhi, c.7 (Mesnevî, c.4), s.229, b.763.

18. a.g.e., c.2 (Mesnevî, c.1), s.42, b.2037-39.

19. a.g.e., c.5 (Mesnevî, c.3), s.547, b.2065.

20. a.g.e., c.2 (Mesnevî, c.1), s.439, b.3558.

21. a.g.e., c.5 (Mesnevî, c.3), s.483, b.1819.

22. a.g.e., c.2 (Mesnevî, c.1), s.31, b.2004.

23. Beyhâkî, Kenzu’l-hakâik.

24. Müfredat, c.1, s.476.

25. a.g.e, c.2, s.826.

^{*Bu makale Keşkül dergisinden alınmıştır.}

https://www.insanveirfan.org/e-arsiv/yeni-bir-psikoloji-ihtiyaci-mustafa-merter-157

Sabah Ülkesi Dergisi, 50. sayı, Ocak 2017

Seneler boyu edindiğimiz tecrübeler, var olan Batı psikoloji ilmi ve dinamik psikiyatrinin insanı tanıma konusunda çok yetersiz kaldığı istikametinde. 1 İlginçtir, ne hikmetse, yüz senedir psikoloji ve psikiyatri var ama insan psikolojisi hep daha kötüye doğru gidiyor. Vesvese (kaygı), enaniyet (narsisizm), bağımlılıklar (özellikle son senelerde izlenen sanallık), öfke devasa boyutlarda arttığı hâlde biz psikiyatrlar sadece izliyoruz. Ne tesirli bir koruyucu hekimliğimiz ne de bu gidişata cevabımız var. İrlandalı şair W.B.Yeats’in manidar bir üslupla tasvir ettiği gibi:

Hep daha geniş dairelerle dönerken,
Şahin artık terbiyecisini duymaz;
Eşya dağılmaya başlar, merkez onları tutamaz.

Evet “Eşya artık dağılmaya başlıyor.” yani biz insanlar, bozulan dengemiz yüzünden yapıp ettiklerimiz sebebiyle dünya da gözler önünde eriyip gidiyor (ekolojik felaket, çevre kirliliği).2 Ve biz “çok bilmiş” psikiyatr ve psikologların yine cevabımız yok. Hâlbuki bütün bu soruların yanıtını Yunus Emre Sultanımız birkaç cümle ile veriyor:

İlim ilim bilmektir
İlim kendin bilmektir
Sen kendini bilmezsin
Ya nice okumaktır

Tarihine bakarsak, bize şimdiye kadar öğretilen dinamik psikiyatri ve psikoloji aydınlanma hareketi çerçevesinde, romantizm cereyanı esnasında, bilinçdışının keşfi ile zuhur etmiştir (1650-1800). “Aydınlanma”, Rönesans, Barok, Reform hareketleri dumura uğradıktan sonra dininden ümidini kesmiş Avrupa insanının aklına sığınarak kendi kendini kurtarma çabasıdır.3 Vicdanın, sağduyunun, sezgilerin merkezi olan kalbin unutulup aklın ön plana çıkartılması, o kapkaranlık varoluş okyanusunda bir can simidi gibidir. Ve kalb kapısı tıkanıp, ilâhî rabıta kesilince de, kaçınılmaz olarak “hikmet”e dayanmayan bilim ortaya çıkmıştır. Bir yandan keşifler yapılıp, tabiat üzerine hüküm kurulurken bir yandan da paradoks olarak usulca kendi kendini yok etme süreci başlar. Çünkü Yeats’in ne güzel ifade ettiği gibi “terbiyeci” nin sesi artık duyulmaz. 4 İnsanı din ve maneviyat olmadan anlama çabaları ise, benzetmeyi affedin, satın aldığımız herhangi bir aleti, “kullanma kılavuzu”nu okumadan kullanmaya benzer. Ruh unutulup maddiyata aşırı önem verilince insan hakkında doğruların yanı sıra spekülatif, uyduruk bilgiler de üretilir ve bugünkü insan manzaraları ortaya çıkar. Biz bütün bu gidişatın evvel emirde anlaşılması, sonra da düzeltilmesi için üzerinde çalıştığımız nefs ve maneviyat psikolojisi ilmini bir ümit kapısı olarak görüyoruz. Eski psikoloji ile aramızdaki fark, insan hakkında bütün öne sürdüklerimizi, Rabbimiz’in bizim için inzal ettikleri ile karşılaştırmak. Yani Kur’ân-ı Kerîm, Ehadis-i Nebevi ve tasavvuf büyüklerimizin kelam-ı kibarlarından hareketle insan psikolojisini idrak etmek istiyoruz. Misal verelim: Bir açıdan Batı psikoloji ekollerinin temeli, S.Freud’un, G.Fechner’den esinlendiği, “İnsanın aslı kötüdür.” prensibine dayanır.  Buradan hareketle bütün bir “psiko-analiz medeniyeti” kurulmuştur. 5Fakat bu sav hiçbir ampirik kanıta (laboratuvar deneyleri) dayanmayan bir spekülasyondur. Fakat ilginçtir her türlü dini mefhumu, ampirik olmadığı için red eden Batı bilimselliği bu görüşü kabul eder. Anlaşılan burada selektif/seçici bir bilimsel titizlik vardır.

Peki nefs ve maneviyat psikolojisi bu mevzuda ne der? Kur’ân-ı Kerim’in Tîn Sure-i Celîlesinden ilham alarak, her insan “ahsen-i takvim/en güzel şekilde” yaratılmıştır karşı tezini savunur. Ve sadece bu kavrayış bile  psikolojiye devrim mahiyetinde 180 derece bir dönüş getirir. Eğer öne sürüldüğü gibi insanın aslı kötü ve kaotik ise bendeniz bir psikiyatr olarak hastalarıma nasıl bakarım, onları nasıl sevebilirim?

Özet olarak, nefs ve maneviyat psikolojisinin ana hatlarını sıralarsak: Her insan iki kutuplu bir yapıda sayıları sonsuz varoluş mümkünatları taşıma potansiyeli ile yaratılmıştır.6 Alt varoluş mertebeleri “karanlık” (içim karardı), “dar” (daral bastı), kaygı, esef, pişmanlık, suçluluk, hased, kin, öfke, intikam, hırs, enaniyet, şehvet duyu ve duyguları ile doluyken yukarılara doğru bunlar azalır ve varoluş kaygısı yerini varoluş ümidi ve güvenine bırakır (reca’ ve itminan). Hazret-i Mevlânâ’mız bu nefs yapısını şu beyitlerle ifade eder:

“Aziz dost! Sen, tek bir kişi değilsin; sen bir âlemsin! Sen derin ve çok büyük bir denizsin. Ey insan-ı kâmil! O senin muazzam varlığın, belki dokuz yüz kattır; dibi, kıyısı olmayan bir denizdir. Yüzlerce âlem, o denize gark olup gitmiştir! Bu konuyu anlatmak; uyanıklığın da uykunun da elinde değildir. Zaten bu dünya ne uyanıklık ne de uyku yeridir!” (Hz.Mevlânâ, Mesnevi, cilt 3-4 s.94)

Batı psikolojisi temelde iki şuur-dışı kategorisi bilir, S.Freud’un şuur-dışı diye tanımladığı, “id”in hüküm sürdüğü âlem ve C.G.Jung’un “kollektif şuur-dışı” mefhumu. Yine sembolik olarak ifade edersek, Freud bu binanın bodrum katlarına işaret etmiş ve orada hüküm süren kaos ve kötülüğü insanın aslı olarak özetlemiştir. Jung tarihi bir vetire (süreç) olarak bütün insanlığının ortak şuur-dışını anlatır ama bu boyutun ilâhî bağlantısını kuramaz. Bu ikisine nefs psikolojisi bir üçüncü boyut ekler, üst şuur-dışı (âlem-i misâl veya hayâl). Ve insanın asli vatanı, esas ait olduğu yer burasıdır. 7

“Beni anlamak, beni duymak için, ayrılık acısı çekmiş, gönlü yaralanmış, içli bir insan isterim ki, acılarımı, dertlerimi ona anlatayım. Aslından, vatanından ayrı düşmüş, oradan uzaklaşmış kişi, orada geçirmiş olduğu mutlu zamanı arar, o zamanı tekrar yaşamak ister, ayrıldığı sevgiliye tekrar kavuşmak arzu eder.”
Mesnevi C. I, b. 4-5

“Ve rahim gibi olan bu cihandan harice gidesin, zeminden geniş olan arsada olursun. Allah’ın (c.c.) arzı geniştir, demiş oldukları o yeri, enbiyanın gitmiş oldukları bir arsa bil! Geniş arsadan gönül dar olma, ten nahlinin (ağacının) dalı orada kurumaz.” Mesnevi C. II, A.A.Konuk Şerhi, b. 3222-23-24, S 354

Hakim Senai Hazretleri ise bu varoluş boyutunu “Can Vilayeti” olarak tasvir eder.

Gaybın başka bir bulutu ve bir suyu vardır, başka bir göğü ve güneşi vardır. “Cân vilayetinde gökler vardır ki, cihanın göğüne iş buyurucudur. Ruh yolunda aşağılar ve yukarılar, yüksek dağlar ve denizler vardır.”  Mesnevi C II, A.A.Konuk Şerhi, b. 2065, S 49 (H. Senai eki)

Ferdî şuur-dışının İslami / tasavvufi karşılığı “ferdî ğayb âlemi”dir. Umumiyetle beş duyu ile idrak edilen şuurlu duruma ise “şehadet âlemi” denir. İnsanın bu üçüncü şuur-dışı boyutunun varlığı psikolojiye çok büyük bir zenginlik katar, psiko-terapi ve hususiyetle rüya tabirinde tatbik edilir. Bütün patoloji (psikolojik rahatsızlık ve hastalıklar) bu idrak zenginliği ile yeniden gözden geçirilmelidir.

Nefs psikolojisine göre umumi manada şuur-dışı, bulunulan “kat”ın altı veya üstü demektir. Yani her insan her ân, “alt”tan (vesvese) ve “üst”ten (ilhamat ve feyz-i Rabbani) haberler alır ve yapabildiği senteze göre icraatlarda (yaptırım) bulunur. Ve ahirette düşünce ve duygularından değil, bu icraatlardan sorgulanacaktır. 8
Çok mertebeli nefs yapısını ve şuur-dışı kategorilerini gördük, bir üçüncü kavram ise, her insanın fıtri olarak (yaradılışından gelen) “Can” veya “Hazreti İnsan” potansiyeli taşıdığıdır. Yani inancı ve inançsızlığı ne olursa olsun, her insan önünde tazim secdesine varılacak kadar mübarektir. 9 10
Bu muhteşem hakikat, asrımızda yaşadığımız terör hareketlerinin, İslam dini ile asla uyum gösteremeyeceğini açıklar. Ancak bu tasavvuf kaynaklı „İnce İslam“ idrak edilirse belki bu anlamsız şiddete karşı tedbirler uygulanabilir. Fakat burada yanlış anlamaya da mahal verilmemelidir, tabii ki meşru savunma elzemdir. Biz, Taif’te taşlanan, yollarına mübarek ayakları yaralansın diye dikenler atıldığında, ellerini gökyüzüne kaldırıp “Bunlar ne yaptıklarını bilmiyorlar Rabbim, affet!” buyuran bir Resul-ü Zişan’ın ümmetiyiz. Ama aynı Fahr-i Kâinat Efendimiz, Uhud’ta geri çekilmesi ve savaşı meydanda değilde Medine-i Münevvere şehri içinde kabul etmesi öne sürüldüğünde, “Bir peygamber zırhını taktıktan sonra artık çıkarmaz.” buyurmuş ve Hakk yolunda canı pahasına savaşmıştır. 11

Nefs ve maneviyat psikolojisinin bizlere sunduğu dördüncü hikmet ise, yukarıda tasvir ettiğimiz nefs yapısında “yukarılara” doğru yükselmenin bir zaruret olduğudur. 12 Kur’ân-ı Kerîm ıstılahında bu vetireye mecazi olarak “Akabe Yokuşu” denir, Beled Sure-i Celîlesi 90/11-16 ayet-i kerîmelerinde bu yükselişin şartları teferruatı ile belirtilir. Aynı Sure’nin 4. ayet-i, bu “yükseliş” zorunluluğunu ilk yaratılışta ki „kebed“ hâli ile açıklar.

İsmail Hakkı Bursevi Hazretlerinin Rûhu’l Beyan Tefsirinde işaret edildiği gibi, „kebed“ hâli, herhangi bir şeyin içine yerleştirildiği kaba artık sığmamasını ifade eder. 13 Yani insanın varoluşuna başladığı nefs-i emmare mertebesi bir binanın giriş katı gibidir ve burada sıkışıp kalmak er geç bizi bir varoluş bunalımına sokar. 14 15 Aynen hadîs-i şerifte, “Bir günü bir gününe uyan zarardadır.” cümle-i tayyibesinde buyurulduğu gibi.

Bu yeni psikoloji ekolünün bir diğer hususiyeti duygu ve hâl arasındaki farkı açıklamasıdır. Duygular hepimizin bildiği sevgi, nefret, öfke, yetersizlik, suçluluk, utanç vb.’dir. Hâller ise her nefs katında yaşanan duygular ötesi “ince ayarlar”dır.16 İcraatlarımız (yaptırımlar) sebebiyle yaşadığımız duygular bizi nefs yapısında daha aşağı katlara indirirken, rahmani hâller bizi yükseltir. Misal olarak, merhamet, muhabbet, tevazu, sabır, teslimiyet, tevekkül, huşu (Ehrfurcht), rıza, reca’ (temel varoluş ümidi / exitenzielle Grundhoffnung), itminan (temel varoluş güveni / exitenzielle Grundvertrauen), surûr (temel varoluş neşesi / existenzielle Grundfröhlichkeit, selam (bütün yaratılmışlarla yaşanan derin bir barış ve sevgi hâli / liebevoller universeller Frieden) zikredilebilir. Modern psikolojinin bilmediği bu ince insanlık, tasavvuf tarafından hem açıklanmakta ve hem de “Yüksek İnsani Tekâmül Akademileri”nde (yani tarikatlarda) 1400 senedir seyr-i sülûk sürecinde tatbik edilmektedir. 17 Mesela Cenab-ı Pîr, Hazreti Mevlânâ’mızın Mesnevi-i Şerifi, bidayetinden “nihayetine” bu hâl şerhleri (açıklamaları) ile doludur.18

Hâl psikolojisinin önümüzdeki zamanlarda hem nefs yapısını daha derinliğine açıklayacağını, hem de önleyici hekimlik ve psikoterapiye yeni boyutlar katacağını ümit ediyoruz.

Esas mevzumuz olan “İnsan Sorumluluğu”na geçmeden önce «İnsan Nedir?” sualinin cevabını vermeye çalışalım. Evvel emirde insan yapısal olarak da iki boyutlu bir varlıktır, maddi yapı yani bedeni ama bu maddiyatın ötesinde, mahiyetini bilmediğimiz ruhu birlikte insanı “insan” yapar. Rabb’ul Âlemîn maddi yönümüzü istediğimiz kadar incelememize izin vermiş ama “ruh” mevzuunda bize kısıtlı bilgi vermeyi uygun görmüştür19 Fakat diğer yönden Kur’ân-ı  Azimüşşan bize şu müjdeyi de verir, biz “kabımız aldığınca” bizi yaratan Rahman’ın “ruh”undan taşımakla da şereflenmişizdir.20 Buradan şöyle bir netice de çıkar, beden yani ceset fani (gelip geçici) ama rûh ebedidir. (sonsuz).

İnsanın ikinci muhteşem hakikati, kendisine kâinatın bütün yapı kodlarının daha dünya hayatı başlamadan, tabiri mazur görün “programlanmış” olmasıdır. Sayıları sonsuz olan Allah’ın güzel isimleri insanı, meleklerden bile daha üstün bir varlık olma şerefine nail etmiştir.21 22 Bu “kod”larla tasarruf etmeyi mecazi olarak bir senfoniye benzetirsek, her ismi bir nağme gibi düşündüğümüzde, her insan bir melodi gibidir. Ne kadar fazla isim tecellisine mazhar olursa ve bu isimleri ahenkli bir denge ile taşırsa, ondan zuhur eden “mûsikî” o kadar mükemmel olur (yani kemâl/olgunluk sahibi olur). İşte bu manada “İnsan-ı Kâmil” bütün isim potansiyelini gerçekleştirmiş kusursuz bir senfoni gibidir.

İnsanlığa bahş edilmiş üçüncü şeref, Rabbi adına bu dünyada tasarruf edebilme salahiyetine (yetkisine) sahip olmasıdır. Yani her insan potansiyel olarak “halifetullah”tır.23 Ve yukarıda zikrettiğimiz bu üç insan olma şerefi, tek bir „çatı“ altında toplanır. Her insan Hakikat-i Muhammedi ailesinin bir ferdidir ve derununda “Nûr-u Resulullah”ı -kabı aldığınca- potansiyel olarak taşır.24 Zikrettiğimiz bu dört hakikat bilâ istisna bütün insan cinsinde kuvve olarak mevcuttur, dini veya dinsizliği hiç fark etmez. Her insan “Hazret-i İnsan”dır ve Allah (c.c.) da insana insandan tecelli eder. Son günlerde sözde İslam adına yapılan şiddet bu hikmetleri bilmeme cehaletinden kaynaklanır.

İnsan olmaya biraz temas etmeye çalıştık ve umarız muhteşem hakikatimizi idrak edebildik şimdi ana mevzumuza, insan sorumluluğuna (mesuliyet) kısaca temas edelim.25

İnsan hayatı sadece bu dünya hayatı ile sınırlı değildir, ilk dünya yaradılışından önce, ezelde Rabbimiz ile eda ettiğimiz ilk ahit ile sorumluluğumuz zaten başlamıştır. “Elestu birabbikum / Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” sualine cevabımız “belâ / evet” olmuştur (Â’raf suresi, 7:172). Ve sonrasında Rabbimiz bizleri yukarıda zikrettiğimiz, evrende hiçbir varlığa bahşedilmemiş bir şerefle tezyin etmiş, “emaneti” bize teslim etmiştir 26. Peki bu kadar ihsan karşısında hiç mi şükrümüzü eda etmeyeceğiz? Bizden bütün “talebi”, “Madem ki emaneti kabul ettiniz, öyle ise Benim evrendeki temsilcilerim olarak Hukukumu (hukuk hak kelimesinin çoğuludur) koruyun.” buyuruyor. Peki nasıl?

İslam hukuku (hakları) üç kategoride sunar. Hukuk-u İbâd (kullar) yani sosyal ilişkilerimizde kendi aramızda hakkı ve adaleti korumak. Hukuk-u nefs yani bize emanet edilmiş olan maddi/manevi varlığımıza saygı ve sevgi ile muamele etmek. Ve Hukukullah, bizleri en güzel şekilde yaratmış olan Rabbimizin sünnetine uyarak bütün mahlukata sevgi, tazim göstermek ve kulluk şuuru ile hizmet etmek.

Ancak insanın bu asli hakikatleri idrak edildiğinde, ilk ahide vefa gösterildiğinde hakiki psikoloji ve psikiyatri “ilim”lerinin varoşlarına adım atabiliriz, bunlar bilinmeden tatbik edilen “bilim” ise bugünkü üzücü manzaraları doğurur.

Aşk olsun!

*İsviçre de psikiyatri ihtisasını tamamlayan yazar 1998 yılında Türkiye’ye yerleşti. Mandalina bahçeleri arasında açtığı muayenehanede  serbest psikiyatrist olarak mesleğini icra ederken manevi arayışlara yöneldi.  Başta Zen meditasyonu ile iç yolculuğuna çıkmayı deneyen yazar, Şeb-i Arus mukabelelerinde Konya’da Hazret-i Mevlânâ’nın himmetleriyle tasavvuf deryasının kenarına geldi. Halen  bu deryadan damlacık kadar bile olsa istifade etmeye çalıştığını beyan eden Merter arayışlarını psikoloji/psikiyatri ve maneviyat arasındaki ilişkiye yönlendirdi ve transpersonal/benötesi ekolleri ile tanıştı. Bu ekollerin eklektik tarzını uygun bulmayan yazar tasavvuf psikolojisi üzerine karar kılarak iki kitap yayınladı. Odak noktaları insan olan bu iki ilmin müşterek yönlerini psikoterapi vetiresinde tatbik edebilmeyi amaçlayan Mustafa Merter bu minvalde çalışmalarına devam etmektedir.

1 Hülasa olarak “dinamik psikiyatri”, ilişkiler psikiyatrisi, yani psikoterapi ve “statik psikiyatri” ise ilaç ve benzeri yaklaşımlardır. Bkz. Eugen Bleuler
2 Burada “eşya”, “şey”in çoğulu manasında kullanılmıştır.
3 Die Entdeckung des Unbewussten: Geschichte und Entwicklung der dynamischen Psychiatrie von den Anfängen bis zu Janet, Freud, Adler und Jung. 2 Bände. Huber, Bern 1973; Neuausgabe: Diogenes, Zürich 2005.
4 Rabb, mürebbi terbiyeci demektir, “Rabbül Âlemin / Bütün âlemlerin Rabbi’nde olduğu gibi.
5 Bkz. Christopher Lasch, Narsisizm Kültürü
6 Alm. “bipolare mehrstufig psychische Struktur und Daseinspotenzial / ing. bipolar multi-level psychic structure and existential potential”
7 Das “obere Unbewusste” gegenüber Freuds “unterem Unbewussten” und Jungs “kollektivem Unbewussten”.
8 Zilzal suresi, 99:7-8: Artık kim zerre kadar hayır işlerse onu görür. Ve kim zerre kadar şer işlerse onu görür.
9 Alm. Das Konzept der “universellen menschlichen Heiligkeit”.
10 İbadet (kulluk) secdesi ve tazim (hürmet) secdesi ayrı şeylerdir. Kendisinin önünde secdeye varan bir Hristiyan papazı karşısında Hz. Mevlânâ defalarca secde etmiştir. Bkz. Menakib’ul Ârifîn, Ahmed Eflaki Dede (k.s.)
11 Aslında Fahr-i Kâinat Efendimiz’in ilk stratejisi savaşı aynen Hendek muharebesinde olduğu gibi, şehir içinde muhkem mevkilerde kabul etmekti. Fakat Bedir’de kazanılan zaferin tesiriyle özellikle genç sahabe-i kiram efendilerimizin israrı üzerine Uhud’a çıkılmıştır. Bu karar İslam da istişarenin ehemmiyetini gösterir.
12 Alm. Existentielle Entwicklungsverpflichtung auf höhere Daseinsstufen
13 Rûhu’l Beyân Tefsiri, İ.Hakkı Bursevi (k.s.), Damla Yayınevi, 5. baskı, c. 10, s. 43
14 Batılı varoluşçuların temas ettikleri varoluş anksiyetesi bu durumu açıklama çabasıdır. Bkn. Sören Kierkegaard, “Der Begriff Angst/Existenzangst”, K. Jaspers “Existenzphilosophie”, Martin Heidegger, “Sein und Zeit/Daseinsangst”, Gion Condrau, “Angst und Schuld als Grundprobleme der Psychotherapie”, Hans Huber 1962. Ama çok mertebeli nefs yapısı bilinmediği için rasyonel akıl labirentinde kaybolup giderler. Ancak nefsin 3 boyutlu yapısı anlaşıldığında bu sorulara cevap gelir.
15 Nefs-i Emmare (Yusûf 10:53), Kur’ân-ı Kerim’de zikredilen altı ana nefs mertebesinden (katından) birincisidir. Bunlar: Emmare, levvame, mülhime, mutmainne, raziye, marziyye’dir (yedincii nefs-i safiyye mertebesi ıstılah yoluyla ehline malumdur).
16 Alm. “subtile Bewusstseins bzw. Empfindungszustaende”, ing. “discrete/subtle states of consciousness”. Bkn. Charles Tart, “States of Consciousness” 1970
17 Seyr-i Süluk, bir “Mürşid-i Kâmil”in nezaretinde yaşanan irşad sürecidir. “İrşad” eğitim değildir, fark bilgi aktarımı değil, “rüşd” hâlinin (doğru ile yanlışı ayırt edebilme) uyandırılmasıdır. İnsan fıtri yapısı itibariyle zaten her şeyi “bilerek” yaratılmıştır.
18 Hâller mevzuunda diğer tavsiye edebileceğimiz bazı eserler, Ankaravi İsmâil Rusuhi Dede Hz. lerinin “Fakirler Yolu”, Şihabuddin Suhreverdi Hazretlerinin “Gerçek Tasavvuf”u, Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretlerinin Maarifetnamesi, Hacı Abdullah Herevi Hazretlerinin “Tasavvufta Yüz Basamak” (çeviren Abdurrezzak Tek, Emin Yayınları, Bursa, 2008) olabilir.
19 “Sana ruh hakkında soru sorarlar. De ki: Ruh, Rabbim’in emrindendir. Size ancak az bir bilgi verilmiştir.”  İsra suresi, 17:85 (Diyanet Vakfı Meali)
20 ”Ona şekil verdiğim ve ona ruhumdan üflediğim zaman, siz hemen onun için secdeye kapanın!” Hicr 15/29 Diyanet Vakfı Meali
21 “Allah Âdem’e bütün isimleri, öğretti. Sonra onları önce meleklere arz edip: Eğer siz sözünüzde sadık iseniz, şunların isimlerini bana bildirin, dedi.”  Bakara suresi, 2:31 (Diyanet Vakfı Meali)
22 Esma ul Husna hadîs-i şerifte zikredildiği gibi 99 isim ile sınırlı değildir. Resûl-u Ekrem Efendimiz (s.a.v.) burada “Allah’ın -sonsuz sayıdaki isimlerinden- şu 99’unu ihsâ edin. (Giyinin, yapınızı sağlamlaştırın yani o isimleri devamlı yaşayacağınız hallere tebdil edin.)” buyurur.
23 “Hatırla ki Rabbin meleklere: Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım, dedi. Onlar: Bizler hamdinle seni tesbih ve seni takdis edip dururken, yeryüzünde fesat çıkaracak, orada kan dökecek birini mi yaratacaksın? dediler. Allah da onlara: Sizin bilemeyeceğinizi herhalde ben bilirim, dedi. Bakara suresi, 2:30 (Diyanet Vakfı Meali)
24 “Her doğan, İslam fıtratı üzerine doğar. Sonra, anne-babası onu Hristiyan, Yahudi veya Mecusi yapar.” Hadîs-i Şerif (Buhârî, cenâiz 92; Ebû Dâvut, sünne 17; Tirmizî, kader 5)
25 Sorumluluğu ifade eden başka bir kelime Kur’ân-ı Kerim ıstılahında “takva”dır, “sorumluluk şuuru” manasına gelir. Bkz. M. Esed Meali
26 “Elest bezmi” bkz. A’raf suresi 7:172; “Emanet” bkz. Ahzâb suresi 33:72

*Sabah Ülkesi, Kültür Sanat ve Felsefe Dergisi’nde yayımlanan makalesinden alıntıdır. “http://www.sabahulkesi.com/2017/01/17/insan-sorumlulugu-mustafa-merter/”